literaturaren zubitegia

963 idazle / 4.568 idazlan
7.202 esteka / 5.424 kritika / 1.828 aipamen / 5.211 efemeride

  A B C D E F G H I J K L M N O P R S T U V W X Z  

Indalezio Bizkarrondo, Bilintx

 

Bilintx (II)

Juan San Martin

 

«Gogoz, gure herriko gauzak»

Caja de Ahorros Provincial de Guipuzcoa, 1978

 

        Bertsolarien eraz hainbeste kanta polit idatzi zituen Bilintx, bat bateko bertsoak egiteko gauza ote zen? Benito Jamar jaunari ber berak aitortu omen zion: «Ni ez nazu maixua. Bertsoak antolatzen ditut udazkeneko arratsaldetan kupelako lehenengo zizarrarekin kantatzeko modukoak».

        Hala ere, guk, puntu honetan, gure zalantzak ditugu. «Aspaldian Joxepa» izeneko bertsoetan berak bestelakorik ere aitortzen bai du:

 

                Ni bertsolaria naiz

                bainan det aditu,

                ez nintzaizula zuri

                hala iruritu,

                zuk horla pentsatzia

                ez da zer harritu,

                nere jakinduririk

                ez nuen argitu,

                zergatikan ez nintzan

                premian arkitu.

 

        Baina, Joxepa zelako hau Hondarribiako emakume bertsolari ospetsua zenez, sail honetako lehen eta bigarren bertsoen adiarazpenez, Bilintxek bertsolariari bizita egin ziola dirudi; hala ere, Joxepak bere duda-mudak agertu zituen nonbait. Auspoa Liburutegiak 1962an argitaratu zuen liburuaren hitzaurrean, baietz dio. Domingo Kanpañari botatakoa, Dunixi zenaren artikulu bat eta «Aspaldian Joxepa» bertsoak lekuko, baiezkoan dago; bigarren hontan Bilintxen desafioa agertzen denez. Baina, baita ere Pepe Artolak kontatu zuenez Bilintx igande arratsalde batean Hernanin bertsolari batekin aritu zelako eta bereala benderatu zuelako. Bestalde, Antonio Peña y Goñi zenak ere hala kontatua. Dena dela, ez dut uste bat batekoan hain habila izango zenik. Domingo Kanpaña zena berakin lankide zenez, behar bada maiz ikusia zuen mando gainean eta aldez aurretik pentsaturik izan zitekean, bestela bat batekoan ere bertsolari bikaina izan behar zuen eta ospe handiagoa edo entzute handiagoa helduko zen gure garaira bertsolari eskolaren bidez. Hala gertatu bai zen Xenpelarrekin.

        Domingo Kanpañari bota zion bertso honek ez du ez hutsik eta ez betegarririk:

 

                Mando baten gaiñian

                Domingo Kanpaña,

                ez dijoa hutsikan

                asto horren gaiña;

                azpian dijoana

                mandua da, baiña,

                gaiñekua ere bada

                azpikua haiña:

                Mando baten gaiñian

                bestia, halajaiña!

 

        Jose Mari kalegarbitzailearen zaldiari egindakoak, bertsolari eskolan egokituak dira, Domingo Kanpañari egin zion ziri-bertsoa hainakoa noski, eta gainera bederatzi puntuko neurrian eginak. Honako bi bertso hauek jartzen ditugu «Zaldi baten bizitza»ren adibidez:

 

                Horra sei bertso kale-

                garbitzailleari,

                zeiña bere izenez

                dan Jose Mari:

                erreza lezazkike

                hiru Ave-Mari,

                indarra etortzeko

                zaldi zuriari,

                animali hori

                urriki zait neri,

                falta du ugari

                egoteko guri,

                kartoiakin egiña

                dala diruri.

 

                         * * *

 

                Lan sobra du baiñan

                janaria falta,

                urrikigarria da

                dakarren planta;

                gaixoak ez lezake

                luzaro aguanta,

                flakiarekin ezin

                mugitu du anka,

                pentzu gutxi jan ta

                kalean jiraka,

                gaizki bizi da ta

                indarrik ez daka,

                ezin karriatu du

                karro bat kaka.

 

        Humorezko bertso ederrik aipatzean ezin ahaztua da «Potajiarena», Oiartzunera pilota partidua ikustera joan zen baten gertatu zitzaionari buruzkoak. Partidu ondorean ostatura joan bazkaltzera eta aurren zerbitzen zen apaiz batek sakia bere esku zuenez, bazkariaren partidua bere alde atera omen zuen, eta ondoko urteetan ez omen zuen ahaztutzeko.

        Adiarazpenez, pare bat bertso ekarriko ditugu. Baina lehen bertsoa bera ere merezi du, bertsolarien ohitura zaharrezko klixez egina dagoenez:

 

                Egunaren izena

                ez dakit nola zan,

                baiña seiñalagarri

                partidu bat bazan

                pelotan jokatzeko

                Oihartzungo plazan,

                nahi det nere orduko

                gertaera esan,

                urrengoan beste bat

                eskarmenta dezan.

 

                         * * *

 

                Nere ditxa guziak

                badute ajia,

                noski naiz Jaungoikoak

                ahaztutzat lagia;

                goseak egin nuen

                hango biajia

                kulpa zuenarentzat

                dakat korajia,

                apaiz batek jan zuen

                nere potajia.

 

                         * * *

 

                Geroztik ostatuan

                sartu ordurako,

                galdea egin gabe

                ez det nik faltako;

                egun hartan apaizik

                ea dan harako,

                ez apaiz jaun guziak

                igualak diralako,

                baizik batek beldurra

                sartu ziralako.

 

        lzatez, ateraldi onekoa zen gure Bilintx. Arestian aipatu dugun Auspoa Liburutegiak egin zion atarikoan bada exenplu politik, bere bizitzako gora beherak kontazen dituen partean.

        Gizon fiña zen nolabait ere eta adarra joaz egin zituen bertsoak ere, beren humore jarioan, zakarkeriarik gabekoak dira. Behar bada maiteminetan uxatua izan zen gaztearen barne tristurak eman zion gizatasunaren araberaz. Bere barne-gogoaren sentipenean ikutua izan zen gaztaroaren eraginezkoa.

        Jamar zenari agertu zion bezala, ez zien baliorik ematen bere bertsoeri eta hortik etorri da bere lan asko zokoratzea eta galtzea. Baina, herriak nonbait ez zuen izan iritsi berdina eta beregandik irten ziren bertsoak, liburuetan ez ezik ehundakak bertso-paper argitalpenetan agertuak izan dira. Paperetan argitaratuak eta ahoz aho kantatuak, egileak berak espero ez zuen neurrian.

 

Juan San Martin

1976-IV-19

 

Bilaketa